stefan-siden-P98jMJL8gY8-unsplash (1).jp

Srednji vijek

Privrženost i odanost

 

Srednji vijek je u popularnoj kulturi poznat kao „mračno“ doba – ozloglašeni period u kom su mnoge tekovine napednih antičkih civilizacija pale u zaborav. Istina je drugačija – srednji vijek je period rađanja osobenih ideja i kodova ponašanja, koji zavise od novog društvenog konteksta uslovljenog pojavom velikih monoteističkih religija, susretima sa drugim kulturama i novim oblicima vladanja i podaništva. Osjećaj zajedništva, pripradnosti i lojalnosti za srednjovjekovnog čovjeka bio je formativan, dok se kolektivni identitet izdizao nad individualnim. Pripadnost lokalnoj ili vjerskoj zajednici, te potom odanost vladaru i Bogu, te aktivno iskazivanje te lojalnosti, predstavljali su normativne aspekte organizacije srednjovjekovnih društava, vrijednosti, dužnosti  i ponašanje srednjovjekovnog čovjeka. Sa druge strane, svi oni su, kako seljaštvo tako i monasi ili vladari, doživljavali i izražavali i svoje lične svjetove, želje i muke „malog“ čovjeka. Sporadična „bizarnost“ srednjeg vijeka koju tako često primjetimo proističe iz nam dalekih i nedovoljno jasnih manira izražavanja ljudi iz ovog perioda. Zato je srednji vijek, prije negoli „mračno“ doba, tek samo još uvijek nedovoljno „osvijetljen“ period.

 
11080.jpg
 

U srednjem vijeku, najniži sloj stanovništva činili su seljaci i kmetovi, zavisni od zemlje koju obrađuju. Dok su prvi načelno imali slobodu na svom malom parčetu zemlje, kmetovi su živjeli na posjedima feudalaca, te su bili u obavezi obrađivati njihovu zemlju i dostavljati im određen izvor prihoda. I jedni i drugi su plaćali takse. Seljačke kuće su se tradicionalno gradile kompozitnim principom uplitanja maltera u drvene rešetke, odnosno okvir od vrljika (debelih greda). Žbuka je bila sastavljana od ljepljivog materijala koji je nastajao kombinacijom zemlje, gline, pijeska, vapna, životinjskog izmeta i slame. Konstrukcija je sadržala vezivo, spojnice i podupirače. Ova tehnika nije nova, već je nasljeđena iz praistorije – bez povoljnih uslova za život, seljaštvo je bilo osuđeno na arhaične, najjeftinije i najjednostavnije konstrukcije svojih domova. Rane seljačke kolibe bile su natkrivene slamnatim krovom, bez prozora. Umjesto toaleta, koristile su se rupe u zemlji, van kuća. Bez tekuće vode, kolibe su bile opremljene jako jednostavno, za spavanje i kuvanje. U unutrašnjosti ovih prostora često su se nalazile sprave za ručno pravljenje odjeće (vretena), ali ne i mobilijar za dnevni boravak. Odjeća se uglavnom krojila od vune i kože, i vezala pojasevima oko struka. Kućni prostori često su se, posebno tokom hladnih zimskih dana, dijelili sa životinjama – ograđeni zidom ili odvojeni spratom. Vremenom, struktura izgradnje postajala je jača: u srednjovjekovne kolibe uvodio se sprat kom se pristupalo merdevinama, a od XII vijeka i prvi dimnjaci u vidu rupe na vrhu tavanice, kroz koju je izlazila para i dim. Prozora ukoliko je bilo, oni su bili malih dimenzija, nalik rupama u zidu kroz koje se propuštalo svjetlo. Uveče bi se, radi bezbjednosti i mira, prekrivali drvenim rešetkama. U konstrukcije novih kuća počeo se uvoditi i polu-gredni sistem, koji je ojačavao strukturu i stvarao prijatnije uslove za život.


Za srednjovjekovnog čovjeka je bilo sigurnije da živi u selima, u zajednici sa drugim porodicama, nego na udaljenim imanjima, što je dosta uticalo na arhitekturu. Seljaštvo je, u skladu sa mogućnostima, pokušavalo obogatiti život na selu različitim načinima zabave, koja je olakšavala svakodnevni teški rad. Uz crkvene praznike koji su služili kao povodi za različite proslave i ceremonije, popularni su bili i rvanje, borba pijetlova, turniri između zajednica, putujući muzičari.

 
d6c3fd13b5b82730f93c75d9710e7c26.jpg

Mračne i trošne kuće najsiromašnijih predstavljale su domove ukupnog seljačkog sloja u srednjem vijeku, odražavajući teške uslove života, ugnjetavanje i njihovu zavisnost od viših klasa. Ipak, status seljaka se donekle mijenja naletom kuge, od XIV do XVI vijeka. Crna smrt odnijela je veliki broj života pripadnika najniže klase i dovela do deficita radne snage, te tako i do povećanja cijene radnika. Seljaci i radnici u tom trenutku dobijaju na važnosti, te i bolje uslove za život. Kako su ostali bez dovoljno zemljoradnika, zemljoposjednici su se počeli utrkivati za radnu snagu, a seljaštvo znatnije naplaćivati svoj rad. Neki su uspjeli pokrenuti i sopstvene poslove, proširivši imanja, te proizvoditi višak koji bi potom bio namijenjen tržištu. Na taj način, rasla je nova klasa iz seljačke – klasa trgovaca. Ova promjena odražava se i u arhitekturi – uvećanju i unapređenju izgradnje seljačkih kuća.

 

Ostaci kuća više klase, koje su bile kvalitetnije izgradnje, i danas su sačuvani. Od XIII vijeka one se grade od kamena, a potom i cigli. Posjedovale su posebne prostore za pripremu jela, grijanje i slično. Drugi objekti, kao što su bile štale, bili su udaljeni i izolovani od prostora za život. Ove kuće imale su i zastakljene prozore, a umjesto otvorene vatre u središtu – kamine. U zavisnosti od statusa ali podneblja (geografskog terena, klimatskih uslova i kulturnog nasljeđa), forma ovih kuća se dosta razlikovala.


Sa strane su predstavljene kuće građene u maniru razvijenog poznog srednjovjekovnog grada s (XIV ali i XV vijek), u Strazburu.

La-Petite-France-Strasbourg_edited_edited.jpg
 

Život u srednjovjekovnim gradovima donosio je, za najniži sloj, teške higijenske uslove, zbog nagomilanosti stambenih objekata, loše infrastrukture i česte prenaseljenosti. Gradske zgrade za stanovanje podizane su oko uskih ulica i malih trgova, koji su uglavnom bili nagomilani tržnicama. S obzirom na gradske gužve i prenatrpanost objektima različite namjene, u gradovima je vladala konstantna opasnost od požara. Gradovi su po pravilu bili omeđeni zidinama i kulama. Ostaci srednjovjekovnih urbanih centara svjedoče o njihovom proširenju, te tako možemo vidjeti i po nekoliko prstenova gradskog utvrđenja. Vremenom, gradovi su rasli – kmetovi su se oslobađali i dolazili do novca, te su, kao i seljaštvo, razvijali sopstvene poslove, uz česta preseljenja u gradove. Sve više ulagalo se u izgradnju međugradske povezanosti i trgovinskih puteva. Pored gradova, sa velikim rastom monaških redova sve se više živjelo i u manastirima, koji su funkcionisali kao osobene zajednice sa jasnom strukturom i normama ponašanja, zasnovanim uglavnom na poslušnosti, asketizmu, zajedništvu i radu.


Uz gradska utvrđenja, postojali su i mnogi drugi tipovi utvrđenog posjeda. Zamkovi se grade od XI vijeka, sa namjerom da posluže u odbrambene svrhe i da predstave simbole statusa i moći. Uglavnom se podižu na mjestima koja su imala povoljan geo-strategijski položaj – na uzvišenjima sa kojih se pružao pogled na okoliš, kako bi se mogao obazrivo promatrati ambijent i potencijalni dolazak neprijatelja. Podizali su se i na graničnim mjestima uz rijeku, ali i jednostavno kao rezidencije – gdje god da se imanje nalazi. Često su se za izgradnju zamkova koristili i ostaci starih zdanja, kao što su rimske zidine.


Najranija forma zagrađivanja bila je jednostavna drvena palisada, podignuta od krupnih debala, ponegdje ispunjena zemljom, obavezno sa drvenom kulom u centru. Ovakvo zagrađeno dvorište sa centralnom kulom bilo je popularno posebno među Normanima i Britancima. Kula se podizala na vještačkom ili prirodnom uzvišenju i prvobitno je bila napravljena od drveta, a do XII vijeka, kao i okolni zid, od kamena.

 

Prilikom njihove izgradnje angažovao bi se veliki broj radnika, dok je cijena za transport materijala bila izuzetno visoka, te su zamkove imali priliku podizati samo najimućniji plemići ili vladari. Srednjovjekovni rezidencijalni zamkovi (plemićke kuće) uglavnom su u svojoj strukturi imali veliki hol koji bi danju služio za okupljanja, a noću za spavanje radnika i posluge. Oni su spavali na kamenim krevetima sa slojem od slame i vunenim prekrivačima. Sluge su se budile prije zore, a nekada su spavali i u kuhinjama, ili napolju. Kuhinje su imale ostave za hranu i odvojena skladišta za vino i pivo. Plemićke kuće posjedovale su i tekuću vodu, privatna kupatila i toalete ograđene pregradama, sa kamenim školjkama koje su preko rovova pražnjene. Ipak, koncept javnih kupatila opstao je zbog svih onih koji nisu bili u mogućnosti da izgrade sopstvena sve do XVII vijeka, kad je počeo da iščezava.

Sa strane je Burg Eltz u Njemačkoj (XII vijek)

hl2wqlw3a5921.jpg
 
Bedroom2_edited.jpg

U zavisnosti od statusa, u poznim godinama srednjeg vijeka kuće se opremaju mobilijarom u gotičkom stilu, sa bogatom unutrašnjom dekoracijom u drvetu i štuku, dok su se zidovi, kao i podovi, oblagali tepisima i tapiserijama. Uz kuću za stanovanje, podizala bi se i manja crkva, ali i prostori praktične priprode za rad na poljima (štale, radionice). Zamkovi su posjedovali različite prostorije: za primanje gostiju i okupljanja, svakodnevni život, dvorišta, bunare, kolibe za rad, ostave, prostore za zaklon ili bijeg. Uz odbrambene zidove podizale su se kule, kapije, a ispred zidina uglavnom se nalazio jarak.

Sa strane je rekonstrukcija spavaće sobe sa elementima gotike iz zamka Neuschwanstein u Njemačkoj (XIII vijek, rekonstruisan u XIX vijeku) 

 

Vremenom, sa češćom upotrebom baruta i osjećanjem veće bezbjednosti, domovi su iz zaštitničke dobijali sve veću rezidencijalnu funkciju, što je uticalo na njihovu izgradnju i opremanje. Sve se više počinje razmišljati o komforu i udobnosti, organizovale su se zabave, ali drugi različiti vidovi „praktične“ razonode, kao što je lov. Zamkovi se sve više pretvaraju u udobne palate i vile. Prvobitno, i one su se podizale sa kulama od kojih se pružao pogled na okoliš i koje bi omogućavale sigurnost, ali njiovi unutrašnji prostori postajali sve više otvoreni ka prirodi. Visoke zidine koje su se podizale oko unutrašnjih dvorišta postajale su sve niže, ali su i dalje bile prisutne zadržavajući svoj simbolički značaj – upućujući na skriveno mjesto, „tajni“ ili „čudesni “ vrt. Sa gustim biljem u unutrašnjosti i manjim, ali čestim lavirintima, i posjetiocu bi ova dvorišta podsticala takav doživljaj. Duhovno i mistično opstalo je do kraja kao karakteristika srednjeg vijeka, ali je bilo u stalnoj sprezi sa religioznim. Tako su se uz vile redovno podizale i kapele za privatnu pobožnost.

 
Les_Très_Riches_Heures_du_duc_de_Berry_J

U odnosu na današnje porodice, srednjovjekovna plemićka domaćinstva funkcionisala su tako da obuhvataju ne samo užu familiju već i dalje srodnike, koji su često živjeli na istim tim posjedima. Njima se pridruživala i posluga, uključena u svakodnevni život, te kmetovi koji su radili na imanjima i njihove porodice. Svi oni pripadali su jednom kućanstvu u koje su ulagali i kom su bili odani. Premda se kućanstva u čitavoj evropi razlikuju, još od karolinškog perioda formira se „klasični“ model srednjovjekovnog domaćinstva, koji se širi kroz cijelu Evropu. Kako su plemići često posjedovali i sopstvene vojne jedinice, većinu pripadnika tih domaćinstava činili su muškarci (sluge, vojnici i vitezovi, čuvari i slično), dok su žene bile uglavom članice uže familije (dama i ženski potomci) i malobrojne sluškinje koje su se bavile kućnim poslovima. Struktura na imanjima bila je hijerarhijski precizno definisana, te je formirana jasna administracija sa brojnim upraviteljima kućnih poslova. Oni su vodili računa o opremanju, podučavanju djece, organizaciji straže i slično. Porodice su često posjedovale po nekoliko zamkova, te su se selile iz mjesta u mjesto, ostavljajući svojim podanicima domove na upravu.  

Sa strane je primjer privatne gozbe u domu Vojvode od Berija koji je predstavljen u centru za stolom, okružen porodicom, slugama i gostima (Molitvenik Vojvode od Berija, 1410)

 

Brakovi imućnjih ljudi su, kao i među antičkim narodima, bili sporazumni, ugovoreni u skladu sa statusnim, ekonomskim i političkim interesima. Djevočice su se udavale već u tinejdžerskim godinama, sa mirazom. Vjenčanje se obavljalo pred crkvom. Par se nije mogao vjenčavati tokom posta. Slično danas, supružnici su stajali za oltarom, razmjenjivali prstenje (koje se postavljalo na domali prst), te su potom uživali u velikoj proslavi, u skladu sa mogućnostima. Zakonska godina za stupanje u brak za djevojčice bila je 12, a za dječake 14 godina. Stupanje u seksualni odnos predstavljalo bi konzumaciju braka koja je imala i legalnu snagu, pred ljudima ali i pred Bogom. Kumstvo je bilo često ali ne i nužno, jer se Bog smatrao dovoljnim svjedokom za brak.

 
Njemački_rukopis_15_vijek.jpg

U ovo vrijeme, u ceremoniju vjenčanja se uvodi i čuveno pitanje da li neko ima nešto da kaže protiv tog braka. Postojalo je nekoliko razloga zašto bi zaključivanje braka moglo biti odbijeno. Jedan od njih bila je prevelika krvna bliskost između supružnika (incest), preciznije određena tokom Četvrtog Lateranskog sabora 1215. godine, sa granicom krvne bliskosti na četvrtom koljenu. Kumovi, za koje se smatralo da su u duhovnom srodstvu, takođe nisu mogli stupati u brak. Brak nije bio dozvoljen ni u slučaju prethodnog zavjetovanja Bogu (ukoliko bi supružnici bili zamonašeni), prevare ili silovanja. Posljednja dva razloga, sa druge strane, nisu bila dovoljna za naknadni prekid braka (razvod). Crkva je u navedenim slučajevima mogla da izda potvrdu o poništenju braka (divortium ad vinculo), ali je to radila samo u posebnim okolnostima i za najviše klase. Umjesto razvoda, postojalo i suđenje „borbom“ – prilikom kog bi se muž i žena nadmetali do smrti, prema prethodno propisanim pravilima. Običaj se prenio i u period renesanse.

Sa strane: ilustracija iz rukopisa sa teritorije današnje Njemačke, XV vijek.

 
igra%C3%84%C2%8Dka_iz_13_vijeka_edited.j

Odnos prema djeci postaje nešto blaži, zahvaljujući religijskom primjeru majčinske ljubavi  Bogorodice prema Hristu, koja je postala jedna od najrasprostranjenijih religijskih predstava. Ipak,  siromašan narod preživljavao je onako kako se snalazio, te su svi morali biti uključeni u svakodnevne poslove i održavanje domaćinstava. Manje privilegovane porodice tako su morale angažovati djecu u kućnim poslovima, koja su vodila brigu o životinjama, dostavljala, prenosila i spremala hranu, i pomagala na poljima. Zato su djeca, bez dovoljno životnog iskustva, često bila izložena nezgodama, te imala kratak životni vijek. Školovali su se samo dječaci, a učili su trivium (gramatika, retorika, logika) i quadrivium (muzika, geometrija, aritmetika, astronomija). Podučavana su posebno djeca koja su se pripremala za svešteničke ili monaške redove. Insistiralo se na strogom vaspitanju. Plemići su vježbali ratničke vještine, rukovanje mačem, jahanje i viteške manire. Čitanje i pisanje na narodnom i latinskom jeziku za njih je bilo  obavezno. Djevojčice su se od djetinjstva učile upravljanju kućanstvom, te su pomagale u kućnim poslovima. U slučaju odlaska muškarca na put, žena bi postajala gospodarica kuće, makar u kontekstu upravljanja domaćinstvom. Zato su se žene učile delegiranju, raspolaganju novcem, organizaciji gozbi, ali i pletenju, jednako koliko i tkanju, na primjer. U srednjem vijeku postojale su dječije igre. Sačuvane su igračke, kao što su konjaničke figure, ali i lopte i štapovi za dječije sportske aktivnosti.

Iznad je primjer dječije igračke iz srednjeg vijeka (figura viteza konjanika, XIII vijek)

 
krystian-piatek-DO9LH7eJXPg-unsplash.jpg
 

Kada se pomenu srednjovjekovni stilovi, mahom se misli na romaničke i gotičke elemente. Romanika je, u odnosu na gotiku, počivala na klasičnom nasljeđu. Ponegdje, ni gotika nije previše od njih odstupala. Takvi primjeri nalaze se na Apeninskom poluostrvu – u kolijevci rimskog klasicizma. Gradovi današnje Italije u to vrijeme su klasične oblike inkorporirali u nova zdanja, citirajući slavnu prošlost. Ovaj postupak bio je negdje više negdje manje zastupljen, u zavisnosti od lokalnog nasljeđa i identiteta. Tako je u Toskani prevladavao izražen klasicizam, za razliku od Milana koji je prihvatao više uticaja sa područja srednje Evrope. Stilske razlike iz doba romanike i gotike posebno se uočavaju ukoliko se sagleda širi evropski plan, te ako se zdanja u današnjoj Italiji porede, na primjer, sa teritorijama Francuske, Njemačke i Britanije. Na tim prostorima, posebno u Francuskoj od XII vijeka, razvijao se stilski pravac koji će u potonjim vremenima biti poznat kao razvijeni gotski stil u arhitekturi i primjenjenim umjetnostima. Poznat je po prelomljenim lukovima i drugim ispupčenim oblicima, stremljenju u visinu, upotrebi podupirača (kontrafora i arkada), brojnošću otvora i uvođenju vitraža. Najraskošniji enterijeri iz ovog perioda vezuju se za kontinentalnu Evropu. Arhitektonski gotički elementi uglavnom se uvode i u dizajn namještaja, drvenu rezbariju, inkrustirane metalne posude i slično. Gotička ornamentika tretirana je konvencionalno, a glavni motivi bili su floralni i geometrijski. Težilo se stilizaciji, jednostavnim formama i apstrahovanju, sa naglašavanjem posebnih elemenata kao što su heraldički znakovi. Geometrijski karakter većine gotičkih ornamenata proizilazi uglavnom iz presjeka kružnih oblika. U osvit renesanse, ističe se sve veća težnja ka naturalističkom predstavljanju.


Obične klupe i male stolice još uvijek se koriste, ali se povlače iz upotrebe trpezrijski ležajevi, aktuelni u antičkom Rimu. Stolovi sa nogarima su dugački i pravougaonog oblika, često uzdignuti na podijumu uz zidove velikih dvorana. U poznom periodu, proizvode se sa mermernim pločama na vrhu. Na dvoru Karla Velikog nalazili su se stolovi od srebra i zlata, dok se u kasnijoj produkciji koriste povoljniji materijali – bronza i drvo, ponegdje sa oplatom od plemenitih metala. Od XIII vijeka stolice se oblažu vezenim tkaninama. Domaćin i ugledni gosti često su sjedili na stolicama sa velikim naslonom, nadvišenim baldahinima – presto. Koristile su se i stolice na rasklapanje u obliku slova X, koje potiču još od rimskih kurulskih stolica. Takav je bio i presto kralja Dagoberta. One će se, sa naslonima od trske, opet proizvoditi u XIV vijeku. U izradi rezbarenih kovčega i škrinja najpoznatiji su bili pariski majstori, a najfiniji zlatarski radovi dolazili su uglavnom iz Italije. Imućni građani koristili su rezbarene ležajeve sa intarzijom, naslijedivši običaj od starih Rimljana koji su, pak, to preuzeli sa Istoka. Za odlaganje, serviranje i čuvanje posuđa koristio se specijalni orman – bife (buffet), odnosno kredenac koji se razvio iz oltarskog tabernakla. Posuđe se proizvodilo od srebra, zlata, kalaja i bronze, sa pozlatom. Samo su posude za svakodnevnu upotrebu pravljene od keramike, dok se sredinom XIV vijeka nije pojavio i porculan, sa najavom revolucije u razvoju dekorativnih umjetnosti. Obradi pehara i slanika se posvećivala najveća pažnja. U dekoraciji je prednjačio nef – ukrasni predmet u obliku lađe, za skladište soli, začina, salveta i domaćinovog pribora za jelo. Koristila se kašika (još od drevnih vremena), a od XIV vijeka i dvoguba viljuška. Najkvalitetnije stono staklo uvozilo se iz Venecije i Sirije, a koristio se i brušeni gorski kristal. Radovi u zlatu i bronzi ukrašavani su i emajlom, staklastom pastom koja se ulivala u plemenite metale. Od XII vijeka, glavni centri emajlerstva bili su Limož u Francuskoj i Rajnska oblast. Popularni su bili i stojeći svijećnjaci velikih dimenzija. Tkanine najboljeg kvaliteta izrađivali su Saraceni sa Sicilije, a od XII vijeka i tkači iz Vizantije koji su se na Ostrvo naselili zahvaljujući normanskom kralju Rodžeru Sicilijanskom. Ovakav spoj kultura i različitih izraza doprinosio je stilskom razvoju i kvalitetu uređenja unutrašnjeg prostora. Islamski tkači su u XV vijeku otvorili svoje radnje u Veneciji, gdje su floralne motive utkivali u srebrne i zlatne žice. U Firenci, Milanu, Đenovi, ali i drugim gradovima Italije proizvodila se kadifa. Tapiserije su predstavljale najvažnije elemente unutrašnje dekoracije. Od XII vijeka izrađuju se u širokim razmjerama pod uticajem ćilima koji su se uvozili sa Srednjeg istoka. Poseban luksuz predstavljali su orijentalni tepisi, koje su donosili Krstaši. Glavne manufakture tapiserija nalazile su se u Parizu i Arasu. One su se prvobitno ukrašavale floralnim motivima, dok su se slikarske teme pojavile nešto kasnije. S obzirom na to da su se mogle prenositi, svlačiti sa zidova i opet navlačiti, tapiserije su imale prednost u odnosu na zidno slikarstvo, sve dok i njih nije u krugovima vladajuće elite nadmašila štafelajna slika. Viseće tapiserije često su služile i kao pregradni zidovi, a ponekad su se koristile i kao prostirke za podove. Na plafonima su se nalazile drvene lamperije, negdje jednostavne i skromne (kao u Britaniji), a ponegdje ukrašene bojom i rezbarijom.

 

Više informacija:

IDEJE, KONCEPTI, PROCESI
 
louis-droege-VXFaSaMMxY4-unsplash.jpg
 

Preporuke za dalje čitanje

Linkovi:

Struktura srednjovjekovnog zamka

Primjeri srednjovjekovnih utvrđenja u Britaniji 

Struktura srednjovjekovnih gradskih kuća (video)

Prekid braka (zanimljivosti)

Edukacija u srednjem vijeku

Stručna literatura:

Abulafia D. (ed), The New Cambridge Medieval History, Volume V (1198-1300), Cambridge: Cambridge University Press, 1999.

 Allmand C. (ed), The New Cambridge Medieval History, Volume VII (1415-1500), Cambridge: Cambridge University Press, 1998.

Amt E, Women’s Lives in Medieval Europe, New York: Routledge, 1993.

Ariès P, Duby G, Goldhammer A, A History of Private Life, Volume II, Revelations of the Medieval World, Belknap Press, 2003.

Veyne P, Ariès P, Duby G, Goldhammer A, A History of Private Life, Volume I, From Pagan Rome to Byzantium, Belknap Press, 1992.

 Murray J. (ed), Love, Marriage, and Family in the Middle Ages, Ontario: Broadview, 2001.

Reuter T. (ed), The New Cambridge Medieval History, Volume III (900-1024), Cambridge: Cambridge University Press, 2000.

Herlihy D, Medieval Households, London: Harvard University Press, 1985.

Cantor N. F, The Civilization of the Middle Ages, New York: Harper Perennial, 1994.

 
jaromir-kavan-L1DksU0Mrd4-unsplash.jpg