europeana-84R6ipsqaxo-unsplash.jpg

Novo doba

Od javljanja individualnosti do savremenog svijeta

 

Još tokom poznog srednjeg vijeka, kada su u kontinentalnoj Evropi dominirali feudalni posjedi i kada je moć bila koncentrisana u plemićkim i vladarskim rukama, na teritoriji Italije razvile su se različite društvene grupe ujedinjene zajedničkim interesima, zanimanjima ili statusom. Veliki i mali esnafi (arti maggiori i arti migliori) činili su ravnotežu između velikih gildi koje su dijelile moć, autoritet i bogatstvo. Sa takvom društvenom strukturom dolazi do novog pokreta u kulturi koji se oslanjao na preporod (renesansu) klasičnih ideala i vraćanje antičkim izvorima inspiracije.


Pisano antičko nasljeđe, očuvano zahvaljujući islamskim učenjacima, od perioda poznog srednjeg vijeka postaje sve više dostupno intelektualnoj eliti koja, u dodiru sa grčkom filozofijom, počinje percipirati svijet na nove načine. Ideje o sopstvu i pomirenju duhovnog sa zemaljskim životom postaju jedna od vodećih okupacija renesansnih intelektualaca. Novu duhovnost, odnos prema sebi, zajednici i prošlosti, pratilo je i veće ulaganje u kvalitet privatnog života i poslovanja (trgovinu, bankarstvo), a uzdizanjem imućnih pojedinaca i do razvoja privatnih rezidencija.


Radi sigurnosti od napada provalnika i najamnih družina, nova elita podiže rezidencije skromnih razmjera, sa akcentom na bezbjednosti. Isprva, renesansna zdanja počivaju na srednjovjekovnim odbrambenim elementima – velikim kamenim blokovima preuzetim od fortifikacionih sistema. Oni se ugrađuju u fasade prizemnih zona, te svojim masivnim i nepravilnim oblicima doprinose rustičnom izgledu prvih palata. Model rane renesansne palate razvijaja se prvobitno u Firenci, da bi se kao zaseban toskanski tip brzo prenio na ostatak Apeninskog poluostrva. Vremenom, kako su dolazila sigurnija vremena i kako je viši stalež učvrstio svoje pozicije, rustičan dojam fasada se ublažavao. One su dobijale sve pravilnije oblike, vijencima podijeljene na spratove, od kojih se krovni isticao masivnošću. Jednostavne, bez mnogo ukrasa, težile su simetričnosti, proporcionalnosti i harmoniji, dok se u njihovom projektovanju i oslikavanju sve više vodilo računa o zlatnom presjeku i perspektivi (vertikalnoj, obrnutoj, linearnoj, atmosferskoj, liniji horizonta i tački nedogleda).


Renesansne palate težile su strogoj pravilnosti unutrašnjeg rasporeda i dinamike prozorskih otvora. Prostorije za stanovanje bile su poređane oko kvadratnog dvorišta sa lučnim arkadama. Dvorišta su se uskim prolazima i portalima spajala sa ulicama. Unutrašnje prostorije bile su nadvišene svodovima koji su nosili spratove povezane uskim strmim stepeništem. Uz veliko dvorište često se formiralo i manje, namijenjeno potrebama domaćinstva. 


Palate su nazivane prema prezimenima njihovih vlasnika, a najpoznatije firentinske palate su Piti, Rikardi-Mediči, Davankati, Gondi, Stroci, i Ručelaj. U Sijeni je poznata palata Pikolomini, Vojvodska palata u Urbinu, a u Rimu Kančelerija i Palata Venecija. U Venetu, palate se grade u osobenom maniru, dosta drugačijem od ostatka Apeninskog poluostrva. Venecijanske palate su podizane na kanalima, uz vodu, otvorene porticima u prizemnim zonama. Ova arhitektura počivala je na principima venecijalnske gotike – lokalnog izraza koji je spajao italijansku gotiku sa vizantijskim i islamskim elementima, ukazujući na trgovinu sa ovim krajevima. Među značajnijim palatama su: Vendramin Kalerđi, Korner Spineli i Dario, Kontarini del Bovolo i Korner de la Ka Grande. Jedan od najvećih arhitekata sa prostora Veneta, proslavljen izgradnjom palata i vila, bio je Andrea Paladio. Njegove palate Kijerikati, Antonini, Barbaro, Porto Koleoni, Porto Breganza i Valmerana, te vile D’Este, Emo, Badoer, Godi, Kornaro, Pizani, Pojana, Rotonda, Tijene i Foskari, ostaviće trajnog uticaja na izgradnju elitnih domova kako u Evropi, tako van nje.  


Među palatama visoke renesanse izdvaja se palata Kaprini, koju je projektovao arhitekta Donato Bramante početkom XVI vijeka. Demonstrirajući razvoj vještine u upotrebi klasičnih motiva, građena je u dva dva nivoa, sa pažljivo obrađenom fasadom prizemlja i stubovima na prvom spratu, revolucionarnih za kućne fasade. Poslužila je kao model za izgradnju palata visoke rensanse u Rimu, Veneciji, Firenci, pa i van granica Italije. Pored nje, značajni su i projekti Rafaela Santija. Izdvajamo palatu Brankonio del’ Akvila i Pandolfini u Firenci. U maniru visoke renesanse grade se i palate van Apeninskog poluostrva kao što je, primjera radi, dom Fransoe I u Fontenblu, iz XVI vijeka.


Karakteristike renesansnih palata dugo će uticati na razvoj uglednih evropskih rezidencija. Prvo, palate su dizajnirane tako da ukažu na vlasnika, njegov status ili zanimanje. Tako je Vojvodska palata u Urbinu, na primjer, rustičnim fasadama isticala vojničke vještine Federika III Moltefeltra. Potom, u izgradnji palate poštovala se lokalna tradicija – vodilo se računa kako o karakteristikama podneblja, urbanoj strukturi tako i lokalnom nasljeđu. Zato, palate odražavaju stilsko jedinstvo u svojoj posebnosti – pripadanje zajednici i kulturnom miljeu. To se, na primjer, jasno uočava u Veneciji. Raspored prostorija i njihova namjena takođe se određuju tokom renesanse. Za razliku od prizemlja sa tržnicama, radionicama ili ostavama, ali i najviše zone namijenjene posluzi i spavanju, prvi sprat bio je i zadugo ostao najreprezentativniji kućni prostor. Kako je služio dočeku gostiju i javnoj demonstraciji privatnog života, nazvan je piano nobile. Tu se, okružen manjim sobama, nalazio centralni salon (grand salon) koji je predstavljao mjesto okupljanja. Po uzoru na ove palate, i barokne kuće sa naše obale odražavaće princip quattro stanze, un salon, es la casa d'un schiavon.

Ispod je predstavljena Duždeva palata u Veneciji

 
aussieactive-Z_uzDMF7L3g-unsplash.jpg
 

Potonja vremena donosila su stilske promjene, nekad blage (u detaljima) a nekad drastične. Manirizam, koji se razvija od smrti Rafaela Santija, odraz je zasićenja staloženim izrazom renesanse. Umjesto sklada, pravilnosti, reda i dosljednosti, manirizam donosi zabavu, iznenađenje, čuđenje, ali i strepnju, nespokoj i nemir. Klasični renesansni jezik se, prema nekim opisima, doimao “beživotnim”. Zato se pronalaze nova rješenja i kombinacije slobodnijeg spoja klasičnih elemenata. Ova faza smatra se tačkom prelaza iz renesansne ka baroku, i može se shvatiti kao međuperiod koji je sažimao oba stilska pravca. Nastaje spontanim pobudama, bez plana, nesvjesno. Veliki maniristički arhitekta Đulio Romano tako je govorio da uvježbava klasičan stil, premda je tome pristupao na maniristički način: tragajući za odlikama antičke arhitekture koje su njegovi prethodnici zanemarivali.

Kapriciozan i složen, iznenađujuć i dvosmislen, manirizam je podsticao zabavu i uzbuđenje u onovremenim domovima. Stilski, duhovno i konceptualno, stvarao je dinamičan ambijent sa otvorenom mogućnošću interpretaje. Brisanje granice između fizičkih prostora i mašte – težnja da se prostor dovršava u umu posmatrača, dovela je do igre sa percepcijom. Trikovi u dekoraciji i iznenađenja trebalo je da izazovu ushićenost, uzbuđenje i divljenje gostiju koji ulaze u dom. To se postizalo nepravilnim ritmom elemenata i aplikacijom različitih materijala. Fasade se oblikuju slično ali ne identično – svaka u maniru autentičnog zidnog platna. Fresko slikarstvo se u unutrašnjosti spaja sa arhitekturom, te sjedinjeni stvaraju iluziju prostora. Ćudljive manirističke invencije dovodile su do osveženja u vizuelnom iskustvu (kameni blokovi koji „ispadaju“ iz zida, imitacije ruševina, „slijepe“ vrtne ulice). Jedna od najpoznatijih rezidencija iz ovog perioda bila je Palata Te u Mantovi, koju je Đulio Romano projektovao kao suburbanu vilu – ljetnjikovac namijenjen povlačenju iz grada i odmoru u prirodi.

 
Manirizam je predstavljao umjetnički izraz, ali i kolektivno osjećanje. Na njegov razvoj uticala su društvena zbivanja – politička i ekonomska kriza podstaknuta napadima na Rim tokom XVI vijeka i raskolom između protestantske i rimo-katoličke crkve. Rađanje nespokoja i strepnje klasični renesansni izraz više nije mogao umiriti. Preko manirizma, pak, nova osjećajnost artikulisaće se u baroku. 

 
Na nekim manirističkim palatama već se primjećuju rješenja karakteristična za barokno graditeljstvo. Primjera radi, palata Masimi ale Kolone u Rimu sa ispupčenom fasadom, nalik rimskom odeonu – malom antičkom teatru, najaviće značaj zakrivljenih oblika u baroku. Ovalni oblici, kružni i elipsasti, ispupčeni i udubljeni nedovršeni elementi i kombinacije elemenata, igre svjetlosti i sijenke, postaju načini poigravanja sa percepcijom, te utiču i na uređenje domova. Arhitektonski elementi se, u takozvanom bel compostu, združuju sa skulpturalnim i piktoralnim svojstvima izazivajući složene impresije. Fluidni efekat konveksno-konkavnih nizova podsticao je ekstazu i teatralnosti, koja se polako uvodila i palate i vile. Posebno rezidencije u prirodi, svojom dekoracijom, arhitektonskim uređenjem i oblikovanjem vrta, postepeno su postajale privatne pozornice pažljivo opremljene da zadovolje, zabave i poduče onog ko u njima boravi.

Ispod je predstavljena Soba giganta u Palati Te 

 
stanza-dei-giganti-e1540480410211.jpg
 

Renesansno uređenje palata u Italiji odlikuju harmonične prostrane odaje, koje su odgovarale podneblju i klimi – toplom vremenu i ugodnom boravku. Zidovi se oblažu raznovrsnim materijalima. Dijele se na polja sa heraldičkim i geometrijskim ukrasima, uglavnom završenim vijencem. Dekor je ka vrhu zidnog plašta postajao intenzivniji i zastupljeniji. U najvišim zonama, uz plafon, često se nalazilo i fresko-slikarstvo. 


Donje zone zida prevlačile su se drvetom ili bojenim ornamentima. Posebno u kasnoj renesansi, zidovi se oblažu svilom i kožom. Umjesto obojenog stakla, prozori se prekrivaju slikanim platnima namočenim u ulje i parafin. Sa unutrašnje strane bili su uokvireni slikanim i reljefnim okvirima. Vrata su se dijelila na manja polja sa plastičnim predstavama i okvirom koji se završavao vijencem. Podovi su bili obloženi mermernim pločicama ili kamenim mozaikom, a ponegdje i glaziranim pločicama od keramike, sa geometrijskim i heraldičkim ukrasom. Plafoni su bili ili zasvedeni ili drveni, sa gredama i konzolama na krajevima. Kasnije su, po uzoru na klasiku, kasetirani i raskošno ukrašeni drvorezom.


Kamin je u srednjem vijeku služio za grijanje i kuvanje, a u renesansi dobija i dekorativnu funkciju. Izrađuje se u mermeru, sa nosačima u obliku stubića ili figura. Na vijenac se polagala gornja ploča. Prostor nad kaminom i vratima, ukoliko nije bio dekorativno obrađen, ukrašen je slikama uokvirenim u rezbarene ramove.


Tepisi su se dodavali samo za vrijeme velikih svečanosti, kao i jastuci i pokrivači, da bi dvorane postale toplije i prijatnije. Mobilijar rane renesansne u strogom i jednostavnom maniru razvija se u Toskani. U Lombardiji poprima kombinaciju svijetlog i tamnog drveta, a u Sijeni sitno profilisane detalje. Tokom kasne renesanse centar za umjetničku izradu namještaja je Rim, a glavna odlika rimske proizvodnje je raskošan reljef sa figuralnom ornamentikom. U Veneciji preovladava dekor u štuku, dok se figuralne predstave prevlače pozlatom i arabeskama. Čest je i geometrijski mozaički rad.


U renesansi se po prvi put pojavljuje orman kao dio namještaja privatnih kuća. Kreveti su jednostavni i visoki, sa kovčezima za sjedenje. U visokoj renesansi postaju prostraniji, sa slojevitim tkaninama i baldahinima. Pokrivači se izrađuju od finijih jednobojnih ili zlatom prekrivenih prostirača. Zapisano je da su žene iz ovog perioda ponekad dočekivale goste ležeći u krevetu, da bi mogle pokazati sav taj luksuz. Neki dijelovi mobilijara imali su po nekoliko funkcija, kao što je kasapanka koja je služila i za sjedenje i kao orman. Vremenom su stolovi, klupe i stolice postajali sve složeniji, sa nogama ukrašenim volutama, akantusom, zoomorfnim motivima i fantastičnim bićima.


Zlatarski radovi se od renesanse više ne vežu samo za crkvena zdanja, već i za kućni dekor. Veće vaze, bokali i činije, raskošno ukrašene zlatom i srebrom, krasile su pažljivo rezbarene bifee. Od drveta se za izradu mobilijara koriste uglavnom orahovina i hrastovina, kedrovo drvo i abonos. Umjetnost intarzije je bila omiljena. Tvrdo kamenje, kao što je lapis lazuli, koristi se za izradu skupocjenih stolova. Šare su se dobijale putem kombinacija drveta u boji i slonovače, sedefa i kornjačevine, uz slikanu dekoraciju i pozlatu. Obojena vizantijska keramika sticala je sve veću popularost, kao i bijela kalajna glazura, poznata kao majolika. Venecijanski staklari prednjačili su u proizvodnji mekog stakla i prozirnog kristala. 


U dizajn namještaja prenose se arhitektonski klasični oblici kao što su timpanoni, stubovi sa reljefnim ukrasima i polukružne arkade. Umjesto klasičnih stubova često se postavljaju karijatide i atlanti. Nekada se unutrašnjost namještaja, kao što su kabinet-ormani, opremala po ugledu na arhitektonski enterijer, sa minijaturnim ogledalima koji bi reflektovali sliku poigravajući se sa percepcijom posmatrača.  

Ispod: Benvenuto Čelini, slanik od zlata, izrađen za francuskog kralja Fransou I

 
cellini-salt-cellar-benvenuto-cellini_edited_edited_edited.jpg
 

Razvojem baroka sve se više koristi mermer u boji, bojena rezbarija i iluzionističko oslikavanje zidova – trompe l’oeil. Tako su se u baroknim enterijerima kombinovale predstave pejzaža i arhitekture stvarajući iluziju proširenog ili otvorenog prostora, često ispunjenog fantastičnim elementima. Tipičan barokni motiv tokom XVII vijeka bili su mali putti ili amorini, oslikani i modelovani u štuku. Na gornje spratove, do reprezentativnih salona, vodila su uvijena stepeništa u koja se često umetao i vještački mermer skaljola (scagliola).


Ausburg i Nimberg bili su čuveni po radovima u kovanom gvožđu. U njima su se razvijali zanatski esnafi koji su proizvodili izvanredno dekorisano oružje i satove. U Rajnskoj oblasti dizajn je kontinuirano citirao gotiku, čime je zadržavao osoben pečat. Radionice južne Njemačke proizvodile su vitraž i predmete u emajlu.


Period intenzivnog zidnja palata u Njemačkoj i Austriji počinje krajem XVII i traje do sredine XVIII vijeka. Počinje sa intervencijama Fišer fon Erlaha na palati Hofburg u Beču, a razvija se u palati Ludvigzburg, u kojoj se sredinom stoljeća nalazila velika radionica porculana. Drezdenska palata Cvinger, u stilu poznog baroka, čuvala je značajnu zbirku umjetnina. Svojom unutrašnjom dekoracijom najavljivala je rokoko.


U Španiji opstaje škola gotičke dekoracije sa ornamentima koji su djelimično poticali od mavarskih izvora. Mavarske zanatlije su na teritoriji Španije stvarale sve do XVI vijeka, kada se umjetnici iz oblasti Francuske, Holandije i Njemačke počinju nastanjivati na jugu Iberskog poluostrva i vršiti uticaj.


Flamanci i Holanđani su po mnogo čemu su dijelili ukus sa podnebljem Njemačke. Holandski slikari studirali su u Italiji, te po povratku radili za mecene istančanog ukusa. Pripadnici srednje klase doživjeli su uspon zahvaljujući razvoju trgovine sa Dalekim istokom, te postali dio intelektualne elite. U nizozemskoj kulturi opremanja enterijera posebno je bilo popularnon slikarstvo i oblaganje namještaja lakom. Uvozili su se mermer i kineski porculan, naknadno oslikavan u Holandiji. Jedna od najljepših kolekcija keramičkih panoa iz XVIII vijeka, sastavljenih od manjih pločica, nalazila se u palati Nimfenburg u Minhenu. U Nizozemskoj su postojale i brojne tkalačke radionice, a po tapiserijama bile su čuvene Aras, Iper, Brisel i Antverpen. Sa Orijenta se, kako u Nizozemskoj tako i u Britaniji, uvodi postupak štampanja tkanine, vjerovatno pronađen u XII vijeku. 

Ispod je predstavljena palata Ludvigzburg u Njemačkoj

 
reiseuhu-sq9eE-lwk4M-unsplash.jpg
 

Razvojem baroka sve se više koristi mermer u boji, bojena rezbarija i iluzionističko oslikavanje zidova – trompe l’oeil. Tako su se u baroknim enterijerima kombinovale predstave pejzaža i arhitekture stvarajući iluziju proširenog ili otvorenog prostora, često ispunjenog fantastičnim elementima. Tipičan barokni motiv tokom XVII vijeka bili su mali putti ili amorini, oslikani ili modelovani u štuku. Na gornje spratove, do reprezentativnih salona, vodila su uvijena stepeništa u koji se često umetao i vještački mermer skaljola (scagliola).


Ausburg i Nimberg bili su čuveni po radovima u kovanom gvožđu. U njima su se razvijali zanatski esnafi koji su proizvodili izvanredno dekorisano oružje i satove. U Rajnskoj oblasti dizajn je kontinuirano citirao gotiku, čime je zadržavao osoben pečat. Radionicama južne Njemačke proizvodile su vitraž i predmete u emajlu.


Period intenzivnog zidnja palata u Njemačkoj i Austriji počinje krajem XVII i traje do sredine XVIII vijeka. Počinje sa intervencijama Fišer fon Erlaha na palati Hofburg u Beču, a razvija se u palati Ludvigzburg, u kojoj se sredinom stoljeća nalazila velika radionica porculana. Drezdenska palata Cvinger, u stilu poznog baroka, čuvala je značajnu zbirku umjetnina. Svojom unutrašnjom dekoracijom najavljivala je rokoko.


U Španiji opstaje škola gotičke dekoracije sa ornamentima koji su djelimično poticali od mavarskih izvora. Mavarske zanatlije su na teritoriji Španije stvarale sve do XVI vijeka, kada se umjetnici iz oblasti Francuske, Holandije i Njemačke počinju nastanjivati na jugu Iberskog poluostrva.


Flamanci i Holanđani po mnogo čemu su dijelili ukus sa radionicama iz podneblja Njemačke. Holandski slikari podučavali su se kod italijanskih majstora, te po povratku radili za mecene istančanog ukusa. Pripadnici srednje klase doživjeli su uspon zahvaljujući razvoju trgovine sa Dalekim istokom, te postali dio intelektualne elite. U nizozemskoj kulturi opremanja enterijera posebno je bilo popularno slikarstvo i oblaganje namještaja lakom. Uvozili su se mermer i kineski porculan, naknadno oslikavan u Holandiji. Jedna od najljepših kolekcija keramičkih panoa iz XVIII vijeka, sastavljenih od brojnih manjih pločica, nalazila se u palati Nimfenburg u Minhenu. U Nizozemskoj su postojale i brojne tkalačke radionice, a po tapiserijama bile su čuvene Aras, Iper, Brisel i Antverpen. Sa Orijenta se, kako u Nizozemskoj tako i u Britaniji, uvodi postupak štampanja tkanina, pronađen u XII vijeku. 

Ispod: Versaj

 
anthony-choren-WU1RbgzDoAs-unsplash.jpg
 

Sve do danas, dvorski stilovi Luja XV i Luja XVI opstali su kao modeli raskošnog opremanja enterijera, a oba počivaju na normama iz vremena vladavine Luja XIV, sa kraja XVII i početka XVIII vijeka. Za ovaj period veže se početak dvorskog stila u Francuskoj, i to izgradnjom Versajske palate. Nju je projektovalo više arhitekata, a umjetnik Šarl Lebren dao je nacrte za unutrašnje uređenje. Mnogi dijelovi, kao što je čuvena Galerija ogledala, naknadno su dograđeni, a biće opremani tokom čitavog XVIII vijeka. Prije Versaja, unutrašnja dekoracija palata u Francuskoj zasnivala se na italijanskim renesansnim riznicama, dok se rađanje autentične francuske dekoracije podstiče identifikacijom Versaja sa prestižom Kraljevine.


Karakteristiku versajskog stila predstavlja izvanredno majstorstvo u obradi egzotičnih materijala, podstaknuto otvaranjem starih fancuskih majdana mermera i njegovim uvozom sa drugih sredozemnih područja. U kući svakog imućnog čovjeka nalazile su se raskošne tapiserije protkane zlatnom i srebrnom žicom, postelje u plišu, kandelabri od gorskog kristala i kabinet-ormani sa inkrustacijama od kornjačevine, srebra i tuča. Velike svote novca su se izdvajale za kupovinu umjetničkih djela, koja su služila kao simboli statusa, a zbog kojih su se mnoge imućnije porodice zaduživale. Lebrenova radionica davala je nacrte za reljefne ukrase na vratima i prozorima, arhitrave, kamine, svijećnjake, dekorativne okvire sa inskripcijom (kartuš), namještaj i tapiserije. Radionica braće Keler u pariskom Arsenalu bila je poznata po odlivanju bronze dok su manufakture Gobelina, Bovea i La Savoniera doživjele značajan uspon u proizvodnji tapiserija. U dekorativne umjetnosti uvodi se širok repertoar klasičnih ornamenata: maskeroni, fantastična bića, kotarice sa voćem i akantusi, koji se izvode u metalu, drvetu i fajansu. Ornamentika postaje slobodnija i asimetrična. Izdaju se knjige crteža sa uputama za rad (npr. Pola Dekera), namijenjene majstorima zanatlijama.


Međunarodno nadmetanje u dekoraciji, koja se smatrala odrazom ukusa i progresa, bilo je više nego prisutno. Italijanski odgovor na novi francuski stil došao je u vidu termina rocaille, kojim se pežorativno označavala raskošna dekorativnost kasnog baroka. Danas, termin rokoko koristimo da predstavimo osoben, ništa manje vrijedan stil koji se razvija u francuskim rezidencijama XVIII vijeka. On ponajviše dolazi do izražaja u porculanu, i to omiljenom japanskom – privlačnom zbog asimetrije i nepravilnosti. Pod patronatom krune otvaraju se porculanske radionice u Majsenu i Vensenu (kasnije Sevr), u koju je posebno ulagala Madam de Pompadur. Uvodi se tehnika furniranja izvijenih površina, odnosno oblaganja namještaja tankim listovima rijetkih vrsta drveta. Oštri uglovi i pravilni oblici doživljavaju se nedovoljno prijatnima, te se svode na minimum. Sa druge strane, ovalni, blagi prelazi sa floralnim elementima postaju osnovni motivi dekoracije salona i budoara, sa mnoštvom dnevne svjetlosti.


Rokoko je postao popularniji od prethodnog dvorskog stila, te se vrlo brzo proširio po cijeloj Evropi – posebno na teritoriji Njemačke (sa postdamskom i bavarskom varijantom) i carske Rusije. Ipak, rokoko je bio ograničen na urbane krugove. Niže plemstvo u unutrašnjosti stvorilo je stil sa manje sjaja i raskoši, poznat kao francuski provincijalni.

Ispod: Fransoa Buše, Portret Madam de Pompadur, XVIII vijek 

 
pompadour_edited.jpg
 

Gašenje rokokoa pratile su promjene u naučnim i arheološkim otkrićima koje su omogućile sagledavanje prošlosti u novom svjetlu – izbliza. Otkriće Pompeje i Herkulanuma, otkopanih nakon osamnaest vijekova, oživjelo je oduševljenje grčkom i rimskom kulturom. Nov pristup antičkim civilizacijama omogućila su nova saznanja do kojih je moderni čovjek došao, a koja su se prenosila kroz literaturu i bogatila intelektualnim putovanjima po Italiji (grand tour). Posljedično, razvija se i nov stil u umjetnostima i unutrašnjoj dekoraciji – neoklasicizam.


U neoklasicizmu linija je postajala pravilnija, strožija, a oblici pročišćenije forme. Umjesto takozvanih kozjih nogu javljaju se ispravni nogari na namještaju, ponekad kanelirani – po uzoru na antiku. Na porculanu iščezavaju Bušeove pastoralne scene i predjeli, a pojavljuju se strožije teme i potretreti u medaljonima. Ornamenti se vraćaju simetriji, dok se tapiserije manjeg formata proizvode tako da vjerno reprodukuju slikarska djela. Popularnost stiču tapete od hartije, posebno nakon izuma prve mašine za njihovo štampanje, krajem XVIII vijeka. U Britaniji klasicizam stiče posebnu popularnost, osobito u arhitekturi zahvaljujući djelima Iniga Džonsa i Kristofera Vrena, dok se u dizajnu razvija pod uticajem braće Adam. Mobilijar iz njihove radionice isticao se motivima snopova i traka u plitkom reljefu, sa bijelim, zlatnim i pastelnim koloritom.


Nakon Revolucije, mecene iz ranijeg perioda – upamćenog kao stari režim –  gube moć. Mnoge se radionice gase, posebno one koje su zavisile od kraljevske krune. Umjetnici mijenjaju orjentaciju, prilagođavajući se novom građanskom poretku. Na scenu stupaju nove generacije sa sopstvenim stilovima. Ipak, oni često citiraju prethodne, te se XIX stoljeće uglavnom naziva erom neo stilova (neogotike, neobaroka, neoklasicizma itd). Njima se, bez obzira na izvjesno podražavanje, ne oduzima autentičnost i vrijednost, već se shvataju kao nove kombinacije stilskih jezika iz prošlosti, podvrgnute modernim društvenim idealima.


Kako su se radikalne ideje u Francuskoj tokom XVIII vijeka povezivale sa institucijama antike, klasični stilovi su se prožimali i kroz vizuelnu kulturu na različite načine. Direktorijum, a potom i Konzulstvo, bili su neposredno inspirisani antičkim Rimom na koji su se oslanjali i dekorativni stilovi, sve do krunisanja Napoleona za cara. Početkom XIX stoljeća nastupa jednostavnija varijanta klasičnog izraza, koja se onovremeno nazivala etrurskim stilom. Sa ornamentnom dekoracijom svedenom na minimum (palmete i geometrijske motive), ovaj stil bio je umnogome skromniji od prethodnog, simbolično poručujući da novo doba zahtijeva građansku uzdržanost. Ipak, nakon Napoleonovog pohoda na Egipat na dvoru se razvija još jedan dekorativni stil koji je predstavljao novu varijantu klasicizma – ampir. Sa njim, na terititoriju Francuske, ali i Njemačke, Austrije i Britanije prodiru motivi sfingi, skarabeja i lotosa.



Ispod: Jozef Danhauser, Igra šaha, Belveder-Beč, XIX vijek

 
_468272246383.jpg
 

Tokom Prvog carstva počinju se objavljivati studije sa detaljnim uputama za dizajn (od zidova i tavanice do namještaja), i isticanjem nadahnuća iz prošlosti. One podstiču razvoj dizajna enterijera kao cjeline, kom se više ne pristupa u kontekstu dekoracije pojedinačnih elemenata već kao jedinstvenom prostoru. Taj prostor tek je sačinjen od više elemenata (direktoara, visećih svijećnjaka, kandelabara, itd) koji svojim dizajnom i koloritom stvaraju ukupni doživljaj. Kako se umjesto o pojedinačnim dekorativnim aspektima počinje govoriti o ukupnom utisku prostora, i dizajn enterijera se tokom XIX stoljeća počinje formirati kao zasebna disciplina i profesija.


Eklekticizam XIX vijeka donosi velike stilske obnove. Eklekticizam predstavlja gledište da je svaki stil lijep na svoj način, te da su poželjne i do tada nezamislive stilske kombinacije. Od ovog perioda, italijanski renesansni stil počinje se miješati sa gotičkim, motivi drevnog Egipta sa grčkim, a svi su bili uklopljeni u moderne ideje i lokalno nasljeđe. Ovakva težnja opstaće do kraja vijeka, sa vrhuncem u Drugom carstvu. Bavarska palata Herenkimze predstavlja jedan od megalomanskih poduhvata dekoracije enterijera raznorodnih stilskih pravaca, zahvaljujući Ludvigu II koji je opčinjeno insistirao na spektru izraza od francuskih, preko vizantijskih do kineskih.


Sa druge strane, javljaju se i ideje o dostojanstvenoj uzdržanosti buržoazije koja se mora manifestovati i u građanskim domovima. Savremenici kraljice Viktorije su u Britaniji isticali skromnije građanske enterijere koji su počivali na aspektima čvrstog morala, obrazovanja i topline porodičnog doma. Slično bidermajeru u Austriji i Njemačkoj, premda drukčijeg izraza,  ovaj stil naglašavao je ugled buržoazije – nove građanske klase koja je željela demonstrirati svoje vrijednosti. Upućujući na to da se uzdigla zahvaljujući naprednim idejama i novom poretku koji je počivao na skromnosti, jednostavnosti, dostojanstvu i progresu, buržoazija je svoje domove opremala sa mjerom koja se smatrala odrazom dobrog ukusa. Građanski domovi stilski su demonstrirali borbu protiv pretjerane raskoši i rasipničkih kraljevskih manira sa kraja prošlog vijeka.


Trgovina starinama je, uz uvoz predmeta iz dalekih krajeva (mahom sa Orijenta i Bliskog istoka), podsticala rast cijene dekorativnih umjetnosti, koje su se skoro pa ravnopravno sa “visokom” probijale kroz tržište. Građanski domovi tako postaju mjesta asimilacije različitih umjetničkih pravaca i riznice dragocjenosti iz svih djelova svijeta. Na taj način, i građanski saloni se, do kraja vijeka, sve više i slobodnije okreću luksuzu.


Javljanjem pokreta za uzdizanje dekorativne umjetnosti u Britaniji i brisanjem granica između zanata i “lijepih” umjetnosti, podstaknutog djelovanjem Vilijama Morisa i Pre-rafaelitskim bratstvom, otvaraju se dizajnerske firme koje su proizvodile umjetnički namještaj pod sloganom “Arts and Crafts”. Dolaskom Ar-nuvoa (Jugendstila, Secesije), umjetnički namještaj postaje sve dostupniji i običnim građanskim kućama. Iako prevashodno ograničen na Austriju, Njemačku, Belgiju i Englesku, ovaj pokret proširio se sve do Američkog kontinenta. Počivao je na linijskim izuvijenim ornamentima i floralnim motivima koji su oplemenjivali kako namještaj, tako i stepeništa, ograde, prozore i balkone stambenih zgrada, sjedinjene sa tek probuđenim modernim izrazima.

 
joel-filipe-u5_OAh0NrPE-unsplash.jpg
 

Iznad: Bauhaus dizajn, Valter Gropijus, XX vijek, Njemačka

Početkom XX vijeka modernizam jer „čistio” sve „suvišne” detalje kako u arhitekturi, tako i u dizajnu. Kao odgovor na „vulgarizaciju” stilova tokom XIX vijeka, kako se tada govorilo, a koja se smatrala nazadnom i neukusnom, modernizam se borio protiv razmetljivosti u privatnim domovima, kako stilski tako i ideološki. Uz ideje da se „forma podređuje funkciji” i da je „manje zapravo više”, nastaju neki od najznačajnijih pokreta u dizajnu XX vijeka, kao što je Bauhaus. Ova škola u Vajmaru, u Njemačkoj, privukla je studente i mlade stvaraoce iz svih centara Evrope, te se smatrala „internacionalnim” stilom. Izostavljajući tradicionalne motive i ističući pravu, strogu liniju, tvrde oblike, odsustvo boje i dekorativnih elemenata (izuzev najstrožijeg - geometrijskog), Bauhaus je odbacivao sve bez čega se mogao stvoriti jedan predmet. Uz Le Korbizjeove ideje da je „kuća mašina za stanovanje”, radi se na proizvodnji „pravih” i pročišćenih oblika, te sintetičkih materijala koji se mogu proizvoditi industrijskim putem i imati praktičnu funkciju. Tako se masovno u domove uvodi plastika, panel ploče, sintetička vlakna, akrilične boje i slično. Ovakva stremljenja rasla su postepeno još od industrijske revlucije, dok zahvaljujući tehnološkom „bumu” XX vijeka nisu postala i dominantan jezik izražavanja. Sredinom stoljeća izuzetnu popularnost u Evropi steći će skandinavski „pročišćeni” stil u izradi namještaja.


Tek u drugoj polovini XX vijeka, vratiće se novi eklekticizam – želja za krivim i nepravilnim linijama, šarama i jarkim bojama, podstaknut zasićenošću jednostavnim i strogim vrijednostima modernizma. Premda se ovakav eklekticizam često tumači kao osiromašenje stvaralačkog impulsa, on se javlja kao odraz prezasićenja normama i poziv na slobodu.


Do sada je primjećeno da se takav zov javljao gotovo u svim periodima iz prošlosti. Insistiranje na normi i pravilnosti rezultiralo bi slobodnim izrazom, sve dok se i on ne bi, haotičan, opet podredio redu. Te analogije ne smiju se zanemariti, već se uvijek treba zapitati iz kakvih osjećanja proističe izraz koji biramo. Posebno, u domovima više nego bilo gdje drugo, manir kojim se izražavamo upućuje na to kako se osjećamo.

 

Više slika i informacija:

 
katherine-hanlon-31w9OGEO3Cw-unsplash.jp
 

Predlozi za dalje čitanje

Linkovi: 

Neoklasicizam

Ampir
Viktorijanska era

Bidermajer

Stručna literatura:

Banham, Joanna (ed), Encyclopedia of Interior Design, I, II, New York, 2015.

Lotz, Wolfgang, Architecture in Italy:1500-1600, London, 1995.

Mc Courquodale, Charles, The History of Interior Decoration, Oxford, 1983.

Pile, John; Gura, Judith, A History of Interior Design, New Jersey, 2014.

Savage, George, Unutrašnja dekoracija: Kratak istorijski pregled, Beograd, 1969.

Traktenberg, Marvin; Hajman, Izabel, Arhitektura: od praistorije do postmodernizma, Beograd, 2012.

Hinchman, Mark; Yoenda, Elyssa, Interior Design Masters, New York, 2018.

 
kristina-tamasauskaite-vOWmANoMJkY-unspl