vl.jpg

Crnogorski kutak

Vremeplov kroz prostore Crne Gore

 

Kada govorimo o istoriji današnje Crne Gore, uzimamo u obzir više kulturnih obrazaca. Dok su južni dijelovi savremene države vijekovima pripadali mletačkoj oblasti, kako teritorijalno – nalazivši se u sklopu Mletačke republike – tako i u kulturnom smislu, sjeverni predjeli baštinili su dominantno zaostavštinu Osmanske vlasti i izraz otpora prema istoj, koji se ogledao u poštovanju nasljeđa srednjovjekovnih Srpskih zemalja i kulture pravoslavnog življa. Ovo nasljeđe opstajalo je i u dijelu crnogorskog primorja, kako u dominantno katoličkim oblastima (kakva je bila Boka Kotorska), tako i u pretežno pravoslavnim centrima (u predjelu Budve, Bara i Ulcinja). Sa druge strane, u samom središtu države – istorijske Crne Gore, razvijala se kultura osobenog življenja, privatnog i javnog, počivajući uglavnom na obrascima koje je u sopstveni dvor unosila dinastija Petrović. Uplivi germanske kulture tokom XIX stoljeća, ali i drugih velikih evropskih centara sa kojima su narodi sa teritorije Crne Gore održavali kontakte, odraziće se na složenost i diverzitet crnogorske baštine.


Različite refleksije na crnogorsko nasljeđe u istorijskim, literarnim izvorima, narodnom pamćenju i vizuelnoj kulturi potvrđuju kulturnu heterogenost crnogorskog podneblja u kom teritorijalne granice nisu predstavljale samo geografska razgraničenja, već i različite prostore pamćenja. U simboličkoj topografiji, mjesta su se pamtila na više načina, dok su kulturne interpretacije zavisile od perspektive onoga ko o ovim mjestima govori. Za razumijevanje privatnog posebno je značajna unutrašnja slika o nasljeđu, odnosno kulturi koja se baštini – perspektiva lokalnog stanovništva. O njihovom osjećanju prema sopstvenom zavičaju saznajemo na osnovu memoara, dnevničkih zapisa, izvora iz štampe, putopisnih isječaka ali i vizuelne kulture.


Istoriju raznolikih kulturnih obrazaca na teritoriji savremene Crne Gore nije moguće ukratko predstaviti, niti je naša želja da je pojednostavimo. Precizne kulturne granice, najzad, nije ni moguće odrediti. Vijekovima, decenijama, godinama – ljudi su se kretali, susretali, razmjenjivali znanje, sjećanja, navike i običaje, te međusobno prihvatali različite kulturne obrasce. Slojevitost kako vizuelne, tako i svake druge kulture na ovim prostorima dodatno počiva na autentičnim kombinacijama (običajnim, umjetničkim, literarnim, modnim) koje su uvijek u sebe uključivale lokalnu tradiciju. Uz pamćenje lokalne kulture i običaja, prihvatali su se i novi, moderni obrasci, zajedno stvarajući osobene izraze svakog manjeg centra ponaosob. Stoga, ovdje ne možemo predstaviti niti sve obrasce na teritoriji današnje Crne Gore, niti to želimo. Takav poduhvat pojednostavio bi i uopštio ukupno crnogorsko nasljeđe. Za potrebe naše teme – koncepta doma u Crnoj Gori – iz navedenih razloga biramo da predstavimo tek dominantne baštinske tragove koji su oblikovali privatni život u našoj državi.

 

Portret knjeginje Milene Petrović, slikar Vlaho Bukovac (1879)

Do formiranja kategoričnog odnosa prema privatnom životu i privatnoj sferi u istorijskoj Crnoj Gori dolazi zahaljujući prosvetiteljskom djelovanju vladara iz dinastije Petrović. Vladajući od kraja XVII vijeka, sve do svršetka Prvog svjetskog rata, dinastija Petrovića usmjeravala je narodni duh i javni život, te svopstvenim primjerom uticala i na privatno ophođenje Crnogoraca.

Knjaginja-Milena-Petrovic-portret-slikar
 

Rađanje posebnih manira privatnog življenja, svijesti o granici između privatne i javne sfere i težnja da se privatnost institucionalizuje, odnosno odredi kao zaseban oblik življenja sa svojim osobenostima, kodovima i strukturom, kao i u drugim evropskim centrima, crnogorsku kulturu zahvatilo je tokom XIX vijeka.

Uvođenjem bilijara u „Novi dvor“, odnosno Njegoševu rezidenciju, te dodatnim opremanjem Biljarde, ispunjavala se težnja Petra II Petrovića Njegoša da opremi prijestonicu prema evropskim načelima uživanja, komfora i udobnosti, te da u Crnu Goru unese koncept dokolice kakav je postojao u vodećim evropskim centrima. Zahvaljujući djelovanju dinastije Petrović, tokom XIX vijeka Cetinje se oblikovalo kao moderan grad koji je upoznavao kulturu građanskog opremanja prostora. Njegošev „Grand tour“ nije donio samo intelektualno sazrijevanje vladara-intelektualca u Crnu Goru, već i moderne manire življenja i reprezentacije: moderne stilove, kulturu luksuza i dokolice.

 
Njegosh_vladika.jpg

Od Njegoševog nauma da modernizuje Crnu Goru nije odustajao ni njegov nasljednik i prvi svjetovni crnogorski vladar, knjaz Danilo. Osobito tokom Danilove vlasti, crnogorske kuće prihvatile su obrasce evropske kulture privatnog življenja. Privatnost se, u saglasju sa kulturom doma, počela otvarati javnosti. Reprezentacija ličnog statusa i ukusa, odnosno potrebe za stilskim, oku ugodnim ali i udobnim namještajem, umjetničkim slikama i modernim domaćinstvom, upućivala je na javnu namjenu privatne sfere sa kojom se crnogorsko društvo tek upoznavalo. Uređenjem intimnog prostora i sviješću o privatnosti, bogatila se i crnogorska kultura svakodnevnog života.

Petar II Petrović Njegoš, slikar Giuseppe Tominz (1833)

 

Dom prvog svjetovnog crnogorskog vladara bio je raskošno uređen, prema dominantno germanskim principima opremanja prostora. Zahvaljujući obrazovanju, domišljatosti i „lijepom“ ukusu knjeginje Darinke, u crnogorsko društvo uvodila se kultura ozbiljnog ali bezbrižnog i ugodnog domaćinstva. Knjeginja je u vladarski dvor unosila novine koje je mogla vidjeti na čestim proputovanjima. Preuređivala je prostore življenja i preusmjeravala njihovu namjenu. Tako je kula sa puškarnicama, zahvaljujući knjeginji, pretvorena u „sjednik“ za ispijanje čaja i kafe, čime se koncept dokolice u vladarskom domu istakao kao jedna od značajnih vrijednosti modernog doba. Vladarski par unosio je novine u sve sfere privatnog življenja – od ishrane do zabave. Poznata je knjaževa ljubav prema muzici i pozorištu, koja je odraz nalazila i u porodičnom domu.

Ispod: Njegoševa rodna kuća, Njeguši

 
22968755_edited_edited_edited.jpg
 
Biljarda-Cetinje-in-Montenegro_edited.jp
 

Iznad: Biljarda

Izgradnjom dvora koju je pokrenuo knjaz Nikola, a koji je pružio nove mogućnosti opremanja na „evropski“ način, formirali su se saloni različitih tipova, uređeni u duhu dalekih kultura. Od francuskog „ampir“ stila do orijentalnih predmeta, vladarskih portreta i raskošnih dekorativnih komada namještaja, ovi saloni upućivali su na evropsku kulturu življenja i evropskog načina komunikacije sa udaljenim centrima i kulturama „drugih“ naroda. Kultura salonskih druženja uvodi se još za života knjaza Danila i knjeginje Darinke. Vladarski par imao je prilike upozati se sa konceptom salonskih okupljana tokom brojnih proputovanja i boravaka na evropskim dvorovima. O večerama organizovanim u dvorskom kompleksu Petrovića, govorili su i inostrani putopisci. Odnos prema privatnosti razvijao se generacijski, te je sam prostor postepeno postajo polje prezentacije, kako u vladarskim „privatnim“ odajama tako i u uglednijim crnogorskim kućama.


U privatnim prostorima formiraju se izložbeni prostori, kao što je Muzej oružja u Biljardi. Uz muzej u znak sjećanja na bitku na Grahovcu, još od Njegoševog vremena su se u Biljardi izlagala i brojna umjetnička djela. Među njima nalazili su se vladarski portreti darivani sa mnogih evropskih dvorova koji su upućivali na crnogorski legitimitet, državnost i ideologiju. S obzirom na to da je Biljarda služila kao sala za audijenciju, ali i trpezarija i soba za razonodu, ova djela istupaju kao odraz političkih poruka u prostoru privatnog-javnog karaktera.

Ispod: Dvor kralja Nikole na Cetinju, Diplomatski salon

 
CETINJE-DRZAVNI-MUZEJ-Diplomatski-salon_
 
kse.jpg

Tokom XIX vijeka, u vladarskoj kući pažnju izaziva i pojava novih medija – fotografije i litografije koje su, ravnopravno sa portretima u ulju, predstavljali mehanizme prezentacije. Knjaz Danilo pokazivao je volju za poziranjem pred fotografima, kad god se našao u inostranstvu. Fotografije su se „dorađivale“ odnosno „popravljale“ u fotografskim ateljeima. Lik se umjetnički obrađivao, te se umjesto realnog pamtio idealni lik. Vodilo se računa o modi, pozi i kadriranju. Idealizacjom predstavljenog lika, kao u bidermajerskoj ili romantičarskoj kulturi, dobijala se prefinjena predstava vrijedna porodičnog pamćenja.

Princeza Ksenija Petrović, bavila se fotografijom i bila je jedna od prvih žena koje su vozile automobil na našim prostorima

 

Crnogorcima ni evropski način odijevanja nije bio stran. Još je Njegoš uvodio evropske odijevne predmete ispod narodne nošnje, u znak prihvatanja modernog evropskog identiteta. Ipak, knjaz Danilo je utvrdio evropski izraz u crnogorskoj kulturi odijevanja. Pamćen je kao uvijek dotjeran, ako ne u narodnoj nošnji ili vojničkoj uniformi – onda po evropskoj građanskoj modi. Knjeginja Darinka bila je nadaleko poznata po svojim „evropskim“ manirima i eleganciji. Nosila je haljine po aktuelnoj engleksoj modi, jednostavnu građansku nošnju i „lumbleran“.


Crnogorci su, po ugledu na svoje vladare, prihvatali manire modernog evropskog odijevanja. Evropska kultura je za prijestonicu značila modernizaciju, te se uvođenjem evropskih običaja počinju graditi ljepše kuće. Po pokućstvo odlazilo se u centre današnje Italije ili Austrije. Nove navike su se vremenom kod Crnogoraca iz „luksuza“ pretvarale u svakodnevne potrebe. Uređenje privatnog života, prava i obaveza predstavljalo je važan zadatak zakonika knjaza Danila, koji je umnogome uticao na emancipaciju odnosa prema ženama i uređenje bračnog prava. Uz rešavanje rodnih pitanja, određivao se i daljnji razvoj privatnog života. Uvođenjem ekonomsko-privrednih reformi i izgradnjom puteva vladarska dinastija Petrovića uticala je i na urbanizaciju Crne Gore. Urbanizaciji grada odvijala se uporedo doseljenjem stanovništva i izgradnjom novih domova – koju su vladari podsticali.

Usklađivanje javnog ophođenja odvijalo se uporedo sa ulaganjem u javne svečanosti (ceremonije i procesije), skupove i edukativna dešavanja (muzičke ili pozorišne događaje). Iz vladarske kuće razvija se kultura igranki i balova, kao i kultura odmora – ljetovanja, koja tokom XIX vijeka ulazi u običajnu praksu Crnogoraca. Posebnu važnost za izgradnju novog građanskog sloja i njegovo prosvjećivanje, imalo je ulaganje u edukativne institucije. Sa brojnim vladarskim reformama, dinastija Petrovića uticala je na formiranje institucija, vrednosnih sudova i građanskih uvjerenja. Otvaranjem prve svjetovne škole u Crnoj Gori kao i ulaganjem u domaću štampu, uz raspoloživost inostranih časopisa u XIX vijeku, doprinosilo se obrazovanju ukupnog građanskog staleža. Modernizacija školstva, koje kreće izdržavati državna klasa, podrazumijevala je i uvođenje „evropskog“ školskog odijela.

 
koroneli.jpg
 

Iznad: Mapa Boke Kotorske, Vićenco Koroneli, 1688.

Na primorju Crne Gore vijekovima se razvijao osoben kulturni život pod okriljem mletačke kulture. Duž čitave crnogorske obale, od Ulcinja do Boke Kotorske, baštinilo se mediteransko nasljeđe, dok se ekonomski život oslanjao uglavnom na pomorske veze, što je rezultiralo specifičnim kulturnim razmjenama. Sa druge strane, turski uticaji na teritorijama pod Osmanskom vlašću podsticali su razvoj specifičnih kulturnih obrazaca koji su spajali tursku kulturu sa mediteranskom. Svako mjesto posjedovalo je sopstveni lokalni pečat, odraz autentične tradicije koja se inkorporirala u moderne tokove i brojne kulture dalekih naroda, koje su zahvaljujući pomorskim djelatnostima prolazile kroz crnogorsko primorje.


Najbolje očuvan izvor za razumijevanje kulture privatnog življenja na prostorima koji baštine mletačko, te potom austrijsko nasljeđe na crnogorskom primorju su palate u Boki Kotorskoj. Zahvaljujući pisanoj ostavštini sa ovog podneblja, poznato nam je da se o privatnim manirima življenja govorilo još tokom XVII vijeka, i to o privatnosti u prirodi – onoj koja se njeguje u bokeljskim ljetnjikovcima.

Ispod: Perast

 
perast%20(1)_edited.jpg
 

Prenošenjem francuskih i austrijskih kulturnih matrica tokom XIX vijeka, i evropski maniri okupljanja u privatnim kućama prenijeli su se na bokeljsko podneblje. Tome je doprinjela i bidermajer kultura koja je uzela maha na prostorima današnje Hrvatske. Kulturu stanovanja u Boki tokom XIX vijeka karakteriše percepcija o domu kao sigurnom, skromnom i udobnom mjestu.


Bokelje je vijekovima pratio glas da su prijatni i gostoljubivi domaćini, sa izrazitom sviješću o važnosti porodice i porodičnog života. Još XVI Bokelji razmišljaju o uređenosti doma koji predstavlja kao o reprezentu sopstvenog bića, ukusa, vrijednosti i ideologije. Porodična kuća je u Boki Kotorskoj predstavljala odrazu moralnog statusa, te je dekorisana tako da govori o svom domaćinu.  


Bokelji su svoje palate smatrali „lijepim kućama“. Njihovo osjećanje za sklad i ljepotu počivalo je na lokalnoj tradiciji „lijepog“ – umjerenim i jednostavnim formama, skromnim dimenzijama i uzdržanom dekorativnošću. Udobnost, sigurnost, praktičnost i mjera bili su glavni principi Bokeljima. Plemićke kuće se u Boki Kotorskoj počinju graditi još od XIII i XIV vijeka, dok u periodu blagostanja, od XVI do kraja XIX stoljeća, graditeljstvo plemićkih rezidencija doseže svoj vrhunac. Kuće se grade prema željama vlasnika, ali i po ugledu na palate Dubrovnika, Zadra i Venecije. Nakon „Velike trešnje“ – zemljotresa iz 1667. godine, nastao je specifični tip „bokeljske palate” – barokne palate nastale u XVII i XVIII vijeku, barokne plastike ali renesansnih osnova sa gotičkim detaljima. Ovaj tip smatra se vrhuncem graditeljske djelatnosti bokeljske vlastele.

 
pima-palata_edited.jpg
 

Iznad: Palata Pima, Galerija solidarnosti. Kotor

Bokeljska palata sastojala se od prizemlja i dva sprata. Prizemlje je služilo privrednim potrebama, sa spremništem za barke i ribarsku opremu, podrumima i magacinima. Prvi sprat bio je, po ugledu na venecijanske palate, poznat kao piano nobile i služio je reprezentaciji i okupljanjima tokom praznika, krštenja, svadbi, smrtnih slučajeva, posjeta, kulturnih i zabavnih događaja. Saloni su u bokeljskim palatama po pravilu bili orijentisanu ka moru. Do salona su, u skladu sa venecijanskom uzrečicom „Quatro stanze, un salon, z’e la casa d’un Schiavon“, vodile četiri sobe. Drugi sprat kuće bio je nešto nižih tvanica, namijenjen potrebama užeg domaćinstva i najintimnijem porodičnom životu. U potkrovlju se obično nalazila kuhinja sa sporednim prostorijama, ali i belvedere (viđenica) na vrhu zdanja. U podnožju palate nalazio se vrt, popločano dvorište, obor ili avlija.  Kuće uz vodu imale su pontu (gat ili pristan), od kamena obzidan prema moru, sa kamenim klupama – pižulama, i zaklonima za barke – mandraćima i triadurima. Kamen za izgradnju se donosio iz okolnih kamenoloma, dok se reprezetnantivna fasada gradila od „korčulanskog“ kamena. Fasadna dekoracija bila je umjerena, sa konzolama, floralnom dekoracijom i mitskim motivima. Glavni motiv fasadne plastike bio je grb.


Domovi u Boki Kotorskoj bili su opremljeni eklektičkim stilovima – kombinacijom različitih izraza u unutrašnjoj dekoraciji. Privatno-javni prostori, kakvi su saloni, postaju sve češći izraz svijesti o mogućnostima korišćenja privatne sfere u javnom životu. U njima se diskutovalo, dogovaralo, čitalo, sviralo i pjevalo, družilo. Saloni u Boki Kotorskoj vremenom su, po ugledu na vodeće evropske centre, postajali pozornice moći, obrazovanja, ugleda i časti. Saloni su u Boki Kotorskoj bili prostori svečanih audijencija. Primjera radi, u palati Zmajević-Burović-Zloković u Bijeloj boravio je saksonski kralj Fridrih Avgust, kada se 1838. godine zaputio na Cetinje posjetiti Njegoša. U njoj je dva puta boravio i crnogorski knjaz Nikola, sa porodicom. Bokeljski enterijeri posjedovali su izuzetno umjetničko blago, slike sa pozlaćenim okvirima, ogledala, stilski namještaj, skupocjeno oružje, nakit i raskošna odijela. Ovi prostori svjedočili su i o kulturnim razmjenama i zanimanjima, kao što su putovanja bokeljskih pomoraca. Brojni predmeti donešeni iz raznih strana svijeta, koji su u salonima bili izlagani zajedno sa porodičnim fotografijama, portretima i diplomama.

 
muzej-grada-perasta-etnografska-zbirka-m
 

Iznad: Salonski namještaj iz Muzeja grada Perasta 

Identitetska višeslojnost na teritorijama današnje Crne Gore zavisila je i od dinamike osmansko-srpskih odnosa, tranzicija i sukoba. Usljed rušenja i požara. izgled varošica na sjevernim prostorima Crne Gore se učestalo mijenjao. Stoga, u odnosu na život u centralnim i primorskim gradovima, o sjevernim varošima ne znamo puno.


Skromni izvori svjedoče o varošicama izgrađenim u tursko-balkanskom stilu, sa prizemnim kućama okruženim avlijama. Konaci su se podizali po turskom ukusu, osobito veće rezidencije. U središtima turske uprave nalazile su se stražarske kuće i dvorišta sa kazamatima i mošejama. Centralni urbani prostor zauzimala bi džamija sa svojim dvorištima, grobljem, medresom i bibliotekom. Vjerski punktovi označavali su centralni prostor javnih okupljanja. Varošice su po pravilu posjedovale mahale, u kojima su se odvijala privredna zbivanja i trgovinski poslovi. Uz njih su se nalazile kasarne, tabakane i magacini. Ekonomsko-poljoprivredna zdanja vremenom su se koncentrisala oko parkova kojima se posvećivala sve veća pažnja, u skladu sa sve modernijim načelima artificiranja prirode.


Osmanske varoške kuće su isticale značaj vanjskog prostora. O tome svjedoče dvorišta i razvijeni unutrašnji vrtovi, kao i pregradni zidovi koji su se često ukrašavali zelenilom. Oni su upućivali na izolaciju koja pogoduje koncepciji privatnog života i intimnosti.

 
10-e1470402019648_edited_edited.jpg
 

Stara Turska kuća sa kraja XIX i početka XX vijeka u Podgorici, fotografija iz zbirke Muzeja grada – Podgorica

Uz ikone, kandila i svijećnjake, privatne rezidencije pravoslavnog življa takođe su, pored javnih zdanja, baštinile simbole osmanske vlasti. Imućnije kuće bile su podijeljene na muške i ženske prostore: selamluk i haremluk. U zabačenim dijelovima zdanja nalazile bi se sobe za smještaj posluge. U centralnom dijelu prizemlja ili na prvom spratu nalazile su se najreprezentativnije odaje, dvorane i predsoblja. Zidovi su se ukrašavali rezbarijom i tapiserijama, ili su se oslikavali. U centru prostorija nalazili su se divani, po ugledu na osmanski tip dekoracije. Sobe su opremane ćilimima, minderlucima, niskim jastucima i asurama, a od motiva bili su česti cvijetni ukrasi i rozete. U kućama su se izlagali predmeti za obavljanje vjerskog života kao i skupocjeno oružje koje je izlagano kao statusna oznaka – skupocjeno i bogato dekorisano kao oznaka gospodarstva,


Žene islamske vjeroispovjesti su njegovale običaj prekrivanja u javnosti, ali su se u kućnoj atmosferi oblačile u svilu i kadifu. I pravoslavni kostimi poprimali su obrise turskog, te je fes sa maramama ušao i u hrišćansku modu. Kako islamski tako je i pravoslavni svijet tokom XIX vijeka počeo prihvatati evropske odjevne predmete. Ugledniji pojedinci počinju nositi evropsko građansko odijelo ispod kaftana. Ovaj proces odvijao se uporedo sa reformatorskim djelatnostima u okviru osmanske politike.

Ispod: Pljevlja početkom XX vijeka, pogled na Husein-Pašinu Džamiju

 
05_edited.jpg
 

Literatura:

Brajović Saša, Portreti knjaza Danila I Petrovića Njegoša, Matica crnogorska, 2019.

Istorija Pljevalja, M. Vasović et al., Opština Pljevlja, 2011.

Mihaliček Marija, Ostavština porodice Visković u Perastu, OJU Miuzeji, Kotor, 2016.

Palate Boke Kotorske, A. Kapetanović et al., Expeditio, Kotor, 2009.